چهره ها :

 

جریره ........................بانوی کلات – همسرسیاوخش

فرود   ......................  فرزند جریره و سیاوخش

تخوار  .....................  آموزگار فرود

پیلسم   ......................  عموی جریره

سمنبر  ......................  دختر پیلسم

دوند یمه

دودیده بان

دو نگهبان

چهارمرد

سرباز

ژولیده

مردم شهر

طوس ........................ سردارسپاه ایران

بهرام گودرز ............... سردارایرانی

بیژن ......................... سردارایرانی

 

        1.

دژسپید کوه – میدانگاهی برابر سرای جریره وفرود.

برج دیده بانی روی دروازه ی دژ- دیده بانان دربالا

و نگاه بانان درپایین. مرد می در گذر .

 

ژولیده – مردی پیچیده در شولایی ژنده وسرو رویی

با ریش ومویی پریشان زنگوله هایی آویخته برخود و

کتابی حجیم  و بزرگ دردست –  وارونه  بر خری

فرتوت نشسته ودرمیان گذرگاه ایستاده است ویکریز

سخنرانی می کند.

ژولیده : ...چنگ سپهر بس درازاست وهرگزروی مهربه بیدادگرخوش نمی نماید.خردمند مردمی که آیین خرد بدانند وراه داد بپیمایند . بی خرد آنانی که نه دادشناسند، نه آیین خرد! دراین سر بزرگ که بر گرد نی نزار تاب می آورم آمده است که جهان نومی شود باآدمیانی نو واهورا درچالش است بااهرمن برای جهانی دیگرگونه وبی یاری وخویشکاری آدمیان این چالش همیشگی ست وهمیشه بیداد هست ودادخواهی ودادستانی. این جا  (به کتاب می کوبد ) از بیدادضحاک برمردمان وستم سلم وتور برایرج وجور رستم برسهراب وکین کاووس وافراسیاب باسیاوخش نبشته است.امروزهم بی داد دادخواهی نیستیم وفردا زمین یکسرازداد بی فغان نیست! یزدان پاک، روان ما مینوی سرشت ولی این خاک خاکدان تن وروان مان بیالود وستیزه جویمان کرد.ابله مردمانی که داد وخردهمیشه در شمشیرمیجویند و بی خرد آنانی که با مهرراه شمشیربرمی خواهند بست.چه مهربان هاکه گردن به تیغ بیدادداده اندوچه شمشیرهاکه فرمان خردجاری ساخته اند !  چونین است ناسازگاری هستی که راه برفرمانی ازلی وابدی می بندد! های ! مگردید بی تندی و مخواهید پیوسته تندی را : که تندی پشیمانی آردت بار      تو در بوستان تخم تندی مکار

 دیده بان نخست : یعنی او خسته نمی شود ازاین همه بیهوده گویی ؟

دیده بان  دوم    : بگذار بگوید . او داستان ها دارد پر آب چشم .

دیده بان نخست : می دانم .شنیده ام گواه سربریدن سیاوخش بوده وپس از آن خردش   

                      تباه شده .

دیده بان  دوم    : نمی دانم . ولی سراینده ی سوگ ایرج در زمان افراسیاب او بوده                         

                      و هیچ گاه روز خوش ندیده .

دیده بان نخست : بااین همه کاش کسی او را نوید می داد به زودی جشنی بزرگ بر

                      پا می شود.

دیده بان  دوم   : جشن ؟ کدام جشن ؟

دیده بان نخست : مگر نشنیدی امروز برای فرود خواستگاری می شود ؟

دیده بان  دوم    : آها ! مگر نشنیده باشیِ، فرود گریخته وروی نهان کرده .

دیده بان نخست : این گریز پایی ها دوام چندانی ندارد .

دیده بان  دوم    : کاش چنان شود که می پنداری . دلم برای خورشتی گرم و چرب

                      پرپرمی زند .

دیده بان نخست : باور کن به زودی سوری در پیش است .

                                   (تخوار از کنار ژولیده می گذرد .)

ژولیده           : های تخوار، دوش پریشان خوابی دیده ام ؛ هشدار !

تخوار           : پریشان روزگاری چون تو ، خواب شیرین هم دارد؟

ژولیده           : پیش گیر از آتش درکلات !

تخوار           : ای نامدار ونگونبخت ! اگر چنان خواهد شد که می گویی چگونه   

                     پیش گیرم؟

ژولیده          : بانشان دادن راه  های درست. با میانه روی . به آنان که از تو پند  

                   می گیرند بگو نه گرگ خوی باشند و نه بره منش !

تخوار          : به روزگار تباهی خرد، درس خرد می آموزی نامدار!

ژولیده          : می دانم که نه امروز به گفته ام سری برتنی می ماند و نه در آینده 

                    تن ها بی سر نخواهد شد .

 

( فرود در آستانه ی دروازه نمایان می شود . )

تخوار : افسوس که فرودپیدایش شد وزمانی برای باز کردن سخنان رازوارت نیست.

ژولیده : افسوس که رازها پس ازگذشت زمان گشوده می شود که دیگردیراست.

تخوار : بدرود نامدار بی نام ! ( دور می شود .)

ژولیده : ابله مردمانی که تنها به نام سخن می خرند وسخن بی نامان بی ارزش

           می انگارند .

          

(تخوار به نزدیک دروازه می آیدوبافرود روبرومی شود .)

تخوار   : فرود همیشه سر فراز ! (کرنش می کند. ) کجایی تو ؟

فرود     : چرا پی ام روانه کرده اید ؟

تخوار   : دورازتوست درچونین هنگامه ای کلات رها کنی وبه دشت بگریزی.

فرود     : پی کار هرروزه ام هستم .

تخوار   : ولی امروزبرای تو و جریره ، نوروز است .

فرود     : باهیونان و گوسپندان در چراگاه بودن برای من به روزتراست !

تخوار   : فرود ! چرا می ستیزی ؟

فرود     : ستیز؟ نمی فهمم . من با کسی سر ستیز ندارم .

تخوار   :  راه بیا تا با هم گفت وگو کنیم .

 

( راه می افتند .)

تخوار   : پرسشی از تو می کنم پاسخی سر راستم بده . تو به دخت ارژنگ     

                  چشم و دلی داری یا نه ؟

فرود    : توبااین پرسش بدگمانم می کنی تخوار.می دانی که دل سپرده دیگری

            هستم .

تخوار   : اگر چرخ به گونه ای بچرخد که رازی پوشیده برتورا آشکار کند چه؟

فرود     : چه رازی ؟

( به ژولیده می رسند .)

 

ژولیده   : این نیلگون آسمان چه رازها که ندارد و چه بسیار مردمانی که سینه ای  

                  مملوازراز به دل خاک نمی برند . سردار فرود، درنگی کن تا برایت

                  ُمهرازراز ها بردارم .

تخوار   : گوش به او مسپار و راهت را بیا .

ژولیده   : سنگین باد گوشی که توان شنیدن رازی ندارد.

فرود     : ( به ژولیده ) هرروز نگونبخت تر می شوی ، پهلوان !

ژولیده   : بخت بلند با کس نمی ماند والازاد ! هیچ کس نمی داند که این گردون

                  سپهرچگونه می گرداند. بازیگری ست که با زی های گونه گون دارد.

فرود      : آفرین برتو که به خاکی و آسمانی می گویی ! ( می روند .)

ژولیده    : ( صدایش رفته  رفته گم می شود. )همه ازخاک برآمده ایم و برخاک می شویم .

               ولی ...

تخوار    : فرود، بامادرت درشتی مکن .

فرود      : من همیشه در برابر جریره کودکی بیش نیستم .

تخوار       : تودیگرُبرنا شده ای و گاه خود آگاه نیستی چه درشت خویی ها داری.

                                                         سکوت .

      

فرود          : از رازی بامن می گفتی .

تخوار        : نیاز است تا لختی در کلات بگردیم و سپس به سرای رویم  .

فرود          : آن کنیم که می خواهی . ولی کنجکاوی من را نادید ه مگیر .

تخوار        : آهسته آهسته همه چیز را خواهی دانست . برویم . ( گام می زنند .)      

 

2  فضای داخلی سرای جریره . جریره پوشیده درحریر

      همراه دو ندیمه از اندرونی بیرون می آید .

 

جریره       :  گفتمان دیگربس .

ندیمه 1      :  ولی والازاد از بی تابی سر برداشته و به بیرون از کلات گریخته .

جریره       :  تمام پسران جوان در چونین هنگامه ای تاب و توان  ازدست می دهند .

                  پیدایش کنید .

ندیمه 2      :  تخوارکسانی پی اوروانه کرده.ولی بانو، فرودخواستاراین خواستگاری

                  نیست و ناشکیبایی می کند .

جریره       :  اگر اورابه خودواگذاری ، هنوزخواهان شیرمن می شود. ( می خندد.)

مردنخست   :  درود ما برمام کلات ، جریره دلاور! ( کرنش می کنند.)

جریره        :  درود برمردان کلات، دستانتان پرمی بینم !

مرددوم       :  ما چهارتن، در چهار ده روز، چهارگوشه ی توران گشت زده ایم تا

                   بادست تهی باز نیاییم .

جریره       :  آفرین برشما . بنمایید ره آورد سفرتان !

مردسوم     :  ره آورد سفر، هفت صندوق پراست از خواستنی ها . ( اشاره می کند تا

                       مردان همراه درصندوق ها می گشایند . توپ پارچه ای زیرپای جریره  باز می کند .)

                  پارچه های َُختنی به هر رنگ که رنگین کمان دارد...

مردچهارم   :  ( توپ پارچه ای دیگرمی گشاید.) حریرچینی ؛ پارچه های پولک دار...

مردسوم      :  همه بافته ازتار و پودهای آغشته به رنگ گیاهان و بادوام ...

مردچهارم   :  خوش رنگ و نگاروزربفت ...

مردسوم      :  انگشت بسایید! از نرمی  خوابتان می برد.

مردچهارم   :  فریب نیست این رنگ ها که با آبی و تابی رخ ببازد وبی مایه شود .

 

3

   سرای پیلسم. سمنبر در آستانه پنجره نشسته است و سوزنی  می دوزد.

زیرچشمانش کبوداست وآثارسیلی روی گونه دارد.

 

جریره        :  ( به ندیمه ها یش ) شما در بیرونی بمانید .

ندیمه ها      :  چشم بانو ! ( بیرون می روند .)

جریره        :  (به آرامی سوی سمنبرمی آید.)چه شده سمنبر؟درودی وبدرودی ازتو

                    نمی شنوم ؟                      

سمنبر        :  آمده اید دلم بریان کنید ؟

جریره       :  چه شده سمنبر؟ چرا چونین روزگار آشفته ای ؟

سمنبر        :  پرسیدن از آن چه می دانید، شایسته ی شما نیست .

جریره       :  من تنها می دانم بلوایی در سرای شما برپاشده  وعمویم پیلسم کلات

                  را ترک گفته است .

سمنبر        :  همین بس نیست دخترعموی گرامی ؟ شما آشوب برپا کرده اید و اکنون

                    ازآن پرسش می کنید؟!

جریره       :  بگو بدانم پیلسم داستان دلدادگیت به بیژن را دانسته است ؟

سمنبر        :  شمارابه خورشید تابان سوگند به خود رهایم کنید تا ...

جریره       :  تا که چه ؟ سوزن به دل خود فروکنی ؟

سمنبر        :  درفشی که شما در من فرو کرده اید بس خونین دلم کرده .

جریره       :  چه می گویی ؟ من بدخواه تو نیستم . 

سمنبر        :  چگونه باور کنم ؟ کردارشما با گفتار تان یکی است ؟

جریره       :  درشت خویی مکن سمنبر . ازرخسارت پیداست بسیارسوخته ای که 

                  چونین پرخاش می کنی . بگو از من چه بد سرزده است؟

سمنبر        : (ناگهان گریان خود را درآغوش جریره می اندازد.) من سوِزنهانِ خود باشما بازگو

                  کردم تا بی بهره خواستگارمن برای فرودنباشیدوزودتراورا برای کسی

                  دیگرداماد کنید.ولی این رازمراچونین دربوق وکرناکردید که چه ؟

جریره       :  سمنبر! بامن چونین به قهر رفتار مکن !

سمنبر        :  پای قهروآشتی درمیان نیست. سخن برسرراز داری ست وبس.

جریره       :  من آمده بودم گریبان توبگیرم بهراین بلوا که فراهم آمده است؛ اکنون

                  می بینم پاسخ گوی آن شده ام که خود نمی دانم .

سمنبر        :  خوش آمدید بانو، به سرایی که بزرگش نیست .

جریره       :  همین رابگو. او کجاست ؟

سمنبر        :  نمی دانم.تنها مشت برسرورویم می کوبید ونعره می زد که جنازه ام را

                  پیش پای بیژن خواهد افکند. سپس از کار خود شرمنده شد وچون پلنگی

                  زخم خورده برخود تابیدوشمشیربرکمرآویخت. بانگش دیوارهای سرای

                  لرزاندوندیده بودمش هیچگاه چنین ُدژم.غُرید به ایران خواهدرفت ونعش

                 بیژن با خود خواهد آوردوبه من نشان خواهد داد تا دیگرگمان پیوند میان

                 ایرانیان وتورانیان بریده شود .

                            ( جریره سمنبررا که گریان وپریشان شده است دربرمی گیرد.)

  

 

 4

سرای جریره وفرود. فرودغمگین است وتخوارگام می زند.

 

تخوار   : اکنون دانستی چراجریره برای خواستگاری ُدخت ارژنگ شتاب داشت ؟

فرود     : ولی سمنبربیژن رادر کجا دیده که چونین دل به او داده است ؟

تخوار   : همیشه این چشم نیست که می بیند ودل می تپد.گاهی گوش ها می شنوند ودل

             فریادمی زند.رودابه نادیده آن قدراز ُبرزویی وبُرنایی زال شنیدکه دیگردلش

             بی تاب دیدارشد وازگیسوانش کمندی ساخت برای کشیدن اوبه درون سرای

             خویش. تهمینه ازگیوتنی تهمتن چونان شنید که بی تابش شد ودرنخست شب

            آمدن رستم به سمنگان خودرابه او رسانید ودلش دربر اوآرام گرفت .

فرود      : بیژن راچه همانندی با زال و رستم ؟

تخوار    : آنان که اورادرآورد گاه ها دیده اند براین باورند که اوهمانند سهراب گوتن

              است.

فرود      : چه گزافه ها ! نیاید روزی که رود رروببینمش.

تخوار    : تخم کین دردل مریزفرود!اوپهلوانیست درگروه پهلوانان برادرت کیخسرو.

                                               ( سکوت.)

فرود      : ولی چرا سمنبردر این باره بامن سخن نگفته بود ؟

تخوار    : او باجریره درددل گفته بود .

فرود      : می گویی باور کنم که او مرا دوست نمی داشت وچونان پذیرایم می شد؟

تخوار    : ماهم که گاه شما را کنار هم می دیدیم گواه رفتار مهرآمیزی بودیم . خوداین

              انگیزه شد تامادرت بامن پیرامون شما گپ و گفتی زند . من ازاوخواستم تا  

             پنهان ازتوباسمنبرسخن بگویدواوراآماده ی پیوندی خجسته کند. آن جابود که

            وی به جریره گفت که فرود راهمچون برادری پاس می دارم ولی دل درگرو

            مهربیژن دارم .

فرود      : آخ چه ناآگاه که منم ! شما درنبود من سخن ها می گوید ومن...

تخوار    : ناخوش آیندی برایت نخواسته ایم . ولی خب این گونه پیش آمده است .

فرود      : وسپس مادر دلش برمن سوخته است و خواسته تا همه ی این ها به گوش

              پیلسم برسد؛ نه ؟

تخوار    : نه ! اوتنها با من راز گشایی کرد تا بتوانم با تو در میان بگذارم .

(جریره وندیمه ها وسمنبربه درون می آیند.فرودبادیدن آن ها روی برمی تابدوبیرون می رود. )

تخوار    : ( کرنش می کند.) رویم سیاه، چراچهره ی سمنبرچونین آماسیده است ؟

جریره   : داستان درازاست . چرافرود چونین برافروخته بود؟

تخوار    : داستان را به تمامی برایش گفتم .

سمنبر    : (گریه می کند .) بی چاره فرود .

ندیمه1   : گریه نکنید .

ندیمه2   : می روم برایش آب بیاورم . ( می رود .)

جریره   : تخوار پرسشی از تو دارم .

تخوار    : به گوش هستم بانو .

جریره   : رازسمنبرتنها من می دانستم وتو.حال نمی دانم چه کس این رابه گوش پیلسم 

             رسانده است. سمنبرمراگناه کارمی داند.ولی تومی دانی که من بی گناهم. تو

             چه می گویی؟

تخوار    : شرمم باد که کوتاهی از من بود.

سمنبر    : چه ؟ پس توبا پدرسخن گفته ای ؟

تخوار    : دلشادم که من نگفته ام. ولی ازسوی من کوتاهی شده است .

جریره    : چه می شنوم تخوار؟ ازکی تو فاش می گویی واز گفته ی خود دلشادی ؟

تخوار     : ازاین روی دلشادم نیستم بانو. رازی هم فاش نگفته ام. تنها آن راباهمسرم

               درمیان گذاشتم، نا آگاه ازآن که اوجلوداردهانش نیست ووی آن را به گوش

               خواهرش می رساندو این گونه سخن می پیچد تا به پیلسم می رسد .

( ندیمه باآب به درون می آیدوآن را به سمنبر می دهد.)

سمنبر    : (آب رامی نوشد.)آسوده شدم.این اندیشه که دخترعمویم رازمرا به بازی گرفته

              است، چون نیش کژدمی در دلم فروشده بود .

                                      ( جریره اورا می بوسد.)

تخوار    : بانوی رازدارما ستایش انگیزاست .

ندیمه1   : هیچ ناراستی  برازنده ی او نیست .

ندیمه2   : از هر کژی به دور است این بانو .

سمنبر    : ( دست جریره را می بوسد.) پوزش ام بپذیر که در سرای خود رفتاری ناشایست

              داشتم .

جریره   : اگرآن چه تو کشیده ای برمن هم فرود می آمد، بی تاب وتوانم می کرد.

                                      ( چهارمردبه درون می آیند . ) 

مردنخست: بانوی گرامی، هفت شتر آذین بسته ایم ...

مرددوم    : می خواهید خود ببینید یااشارتی دیگر دارید؟

جریره     : دست نگهدارید؛ تا پیلسم نیاید ، جشن و سروربه کام دل نیست .

تخوار     : ولی بانوی من، به ارژنگ چه بگوییم که چشم در راه دارند .

جریره     : کسی روانه کن تا اورا آگاهی دهند ، ما می آییم ولی کی ، نمی دانیم .

سمنبر     : دخترعموی گرامی نمی شودروزخوشِِ ِهمه تباه نکنید وآن کنیدکه درپیش

              بود؟

جریره    : پیلسم بزرگ کلات است. باید او باشد . تخواردرپی فرودبروید تاتنهانماند.

                             ( می رود و سمنبروندیمه ها هم به دنبالش روانه می شوند .)

تخوار    : ( به چهارمرد) شمابرویدوازشترهاوبارهاخوب نگهداری کنید. بانو جریره

              گاه ناگاه همه چیز را آماده می خواهد. ( چهارتن می روند .)

             ( تخوار با خود ) ژولیده چه می گفت ؟ هشدار ؟ پریشان خواب؟ کاش این

             بی نوا را ریشخند نمی کردم .

 

5

 

چراگاه-فرود زیردرختی نشسته ودر اندیشه

فرورفته است.تخواربه اونزدیک می شود .

 

تخوار    : هیچ کس جزمن نمی داند،هنگامی که سرکش می شوی، کجابایستی پیدایت

            کرد.(می خندد.)نمی خواهی باآموزگارت سخن بگویی؟(کنارفرودمی نشیند.)

فرود     : سخن ازچه ؟

تخوار    : ازآن چه دلت می خواهد. آن چه که هم اکنون براندیشه ات چیره شده است.

فرود     : تخوار، تاکنون پای هیچ ایرانی به کلات نرسیده است. چگونه می شود که

             سرداری ازآن دیاردل دختری از این بوم را می رباید ؟

تخوار    : پای آن ها به این جا نرسیده است ؛ ولی آوازه شان که  همه جا پر هست .

فرود     : خب آوازه ی ما هم شاید تا کران های دور رفته باشد .

تخوار    : شاید درسرزمینی که من وتواز آن آگاه نیستیم ، دختری در حسرت دیدارت

             می سوزد و خود نمی دانی . (می خندد .)

فرود     : این بیژن کیست ؟

تخوار    : پورگیو، کشنده ی هومان برادر پیران ویسه .

فرود     : کشنده ی عموی مادرم؟برادر پیلسم؟ وه که زمانه ابله شده است! یامانادانیم؟

             سمنبردلباخته ی از پای درآورنده ی عمویش شده است و خود نمی داند ؟

تخوار    : او نیک می داند .

فرود     : پس چه ؟

تخوار    : دل، این سخن ها نمی داند.هنگامی که دل تپید، دیگر تپیده است. به دوستی

              و دشمنی نمی اندیشد. به صاحبش نمی گوید بگذاربه پرونده اش نگاه کنم تا 

              بن وریشه اش دریابم.دل می خواهد وآرام وقرارازکف می رباید.

( سربا زی دوان پیش می آید . )

سرباز    : درود برسرداران .

تخوار    : هان چه شده است ؟

سرباز    : بانوچشم به راه شماست .

فرود      : بازچه شده است؟

سرباز    : پیلسم به کلات باز آمده ویکسربه سرای بانوجریره رفته .

تخوار    : چه خوب . جریره چشم به راه پیلسم بود . ( برمی خیزد .)

فرود      : من می خواهم تنها بمانم .

تخوار    : ( با خنده ) تنهایی، نیازهرگرفتارمانده به دامی است. ولی نه زمانی دراز...

              به مادرت می گویم به زودی خواهی آمد .

(همراه سربازمی روند. فرود به دورشدن

آن ها می نگرد و با خود می اندیشد . )

فرود     : (با خود) سمنبر، سمنبر، چه آتشی به جانم زده ای ! هرگاه نگاه هایت به یاد

             می آورم تردید می کنم که راستی باشم. آخرآن همه مهربانی را جز دلدادگی

             چه می شودنامید؟آخراین بیژن نادیده چه برتری ازمن داردکه چونین بی

             پرواازاوسخن رانده ای؟ تاب این همه فشارچگونه آورم؟ دلم  می خواهد

             برخیزم وراه بروم؛ ولی پاهایم کرخت شده اند. تمام تنم بی جان ورمق شده

             است ... کاش بیژن دراین دیاربودتااورابه نبردی می خواستم و خونش به

             زمین می ریختم، که دیگر سمنبرآسوده شود، چونین کسی روی زمین نیست

           ... شاید بگذارد دلم درکنارش بیارامد.(به ناگاه برمی خیزد فریاد می زند وچرخ می زند

                تا دردشت ناپدید می شود.) بیژن بیژن ...

  

6

سرای جریره – پیلسم ناآرام است وجریره

و سمنبر و ندیمه ها نشسته ا ند .

 

 

پیلسم     : گیس این دختربه دم اسب بیژن خواهم بست وسواررا به دو نیمه خواهم کرد

             وواژگون بر اسب خواهم نشاند وبه دشت هی  خواهم زد .

جریره   : عموی گرامی، این همه بی تابی بی هوده است .

پیلسم     : گُرُدان ایرانی برای ماهیچ ندارد مگر خواری ودل آزاری . پیوند با ایرانی،

             دیگرهرگز .

( تخوار به درون می آید .)

جریره   : هان ، تخوار، پس فرود کجاست ؟

تخوار    : درود بربزرگان ، فرود دمی دیگرمی آید... پیلسم بزرگ را آشفته می بینم؟

جریره   : همه می دانیم سخنان سمنبر بروی سنگین فرود آمده است ...

سمنبر    : مگر من چه گفتم ؟

پیلسم     : آرام باش وزبان به کام گیر...همین خود نگفتنت بیش تر دل آزار بود.

سمنبر    : اکنون که شنیدید.چه بدی دراین خواست دلم است که نمی گذارید سخن

              بگویم ؟

پیلسم     : دیگر از دلدادگی سخن مگو زبان دراز...

جریره   : آرام باشید عمو جان ! تخوار، عمویم آگاهی آورده سپاه ایرانیان به زودی

             به ما نزدیک می شوند .

تخوار   : سپاه ایرانیان ؟ چرا؟ از چه روی ؟

جریره  : پیلسم گرامی فرسنگی دورتر از کلات دیشب را می گذرانده وسپیده د�