نمايش‌نامه

 شب يلدا

 براساس داستان " سراسر حادثه " اثر : بهرام صادقی

  نوشته : عبادالله كريمي

آدمها :

بهمن

احسان

بهنام

مادر

مهاجری

خانم مهاجری

درويش

علی

ايرج

« صحنه اول »

     [ اطاق نسبتاً بزرگی از يک خانه قديمی - روبرو سمت راست پرده ای بر در صندوق خانه آويزان است - درسمت چپ کتا بخانه کوچکی قرار دارد – بين در صندوق خانه و کتابخانه سماور وبساط چای – بر ديوار سمت چپ روبروی در ورودی يک رف بر ديوار تعبيه شده است که روی آن راديوی بزرگی به اضافه يک چراق گردسوز و يک آينه و دو شمدان و يکی دو قاب عکس قرار دارد – چند پشتی در اطراف بر ديوارتکيه دارد – اينها به اضافه يک بخاری بين رف و کتابخانه وسائل صحنه را تشکيل می دهد – صبح است مادر  کنار بساط چای نشسته است – بهمن برادر بزرگتر سر پا مشغول ور رفتن با راديو است – بهنام برادر کوچکتر روبروی احسان تکيه داده بر ديوار سمت چپ مشغول نوشتن چيزی است - ]

بهمن :                  امشب بايد به رسم قديمی همه مستاجرها را برای شام دعوت کنيم

بهنام :                   ( سر بلند می کند ) ... به چه مناسبت ؟

بهمن :                  امشب شب يلدا ست

بهنام :                      خوب باشه ... امشب هم مثل هر شب ديگه بالاخره صبح ميشه ، حالا چند دقيقه ديرتر ... ولی بالاخره صبح ميشه ...

بهمن :                     اولاً که شب يلدا يک شب تاريخی است ... ثانياً اين بهانه ای است که يک شب ديگه با ديگران دور هم جمع بشيم و از تنهائی کوفتی فرار کنيم

بهنام :                      پس تکليف درسهای من چی ميشه ... هر شب همين بساط است ... فقط بهانه اش فرق می کنه ... اول شب بحث سياسی ميفرمائيد ... ميگم به جهنم بگذار هر چه می خواهند فرياد بکشند و به سر و مغز هم بکوبند... بعد کارتان به دعوا می کشد... باز هم ميگم به جهنم ... آن وقت آقای مهاجری ميايد صلحتان می دهد ... تازه اول معرکه است ... احسان خان با آن صدای معرکه شان مثنوی ميخوانند...  جنابعالی هم با دهنتان تار می زنيد ... مادر بيچاره به آشپزخانه پناه می برد و بنده هم سر حل يک مسئله ... يک مساله دو مجهولی ساده مثل خر در گل می مانم ...

احسان :               ( نگاهی می کند )

                           عيب رندان مکن ای زاهد پاکيزه سرشت          که گناه دگران بر تو نخواهند نوشت

                           من اگرنيکم اگر بد برو خود را باش                   هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت

بهمن :                     ( با تمسخر ) ... پس درسهای من چی ميشه ... درسهای من ...( عصبی است )... ای کاش درس خوان بودی ... آن وقت دلم نمی سوخت ... وقتی پای سوادت می لنگه و نمی تونی مسئله ات را حل کنی تقصير ديگران چيه ... صد دفعه گفته ام...  بازم ميگم ... ميتونی

                            انبار را برای خودت درست کنی

مادر:                       ( نگران )... بهنام ... بهنام ... امان از دست تو ... امان از دست لجبازی های تو ... آخه تو چرا بايد هميشه صبح و ظهر و شب سر يک چيزی دعوا راه بيندازی ؟ ... آدم با برادر بزرگترش که جای پدرشه اينجوری حرف ميزنه ؟

بهنام :                      ( تحمل از دست داده )... بابا ... انصاف... عدل ... انسانيت ... دموکراسی ... سوسياليزم و هر چيز ديگری که فکر کنيد غير از اينه که شما می گيد ... يک لحظه به فکر من باشيد شما هيچکدامتان درس نداريد ... مسئله نداريد ... احسان خان صبح تشريف می برند شرکت و پشت ميز می نشيند و ظهر هم تشريف فرما می شوند منزل و سرشونُ می کنند تو مثنوی  ... آقای بهمن خان هم توی اداره شون چند تا نميشه ... برابر قانون نمی تونيم... همچين کاری انجام بديم... تحويل ارباب رجوع ميدن و برمی گردن و ميرن سراغ راديو ... هيچکدامتان حاضر و غايب نداريد ... ناظم نداريد ... موقع امتحانتون هم نرسيده ... اصلاً خانم والده سرکار شما که طرف ايشون رو می گيريد بفرمائيد ببينم سال چهارم رياضی شوخی است ... نه خودمانيم ... جواب بديد ... بفرمائيد اين مسئله فيزيک ... مطلوبست تعيين چگالی ... خيال می کنيد تعيين چگالی آسان است ، يا اصلاً شيمی ... مثلاً... اين فرمول گسترده جسمی را که بدست می آوريد بنويسيد ... فرمول گسترده ... من ، من چطور بنويسم ، من سرم پره از صدای راديو مسکو ... يا صدای آمريکا ... يا بی بی سی ... يا مهمان مياد يا شب چله است ... يا کوفت ... يا زهرمار ...

بهمن :                     ( عصبی )... می تمرگی ، خفه می شی يا نه ... يک وجبی کره خر ... صدبار بتو گفتم ... برو توی انبار آنجا را خالی می کنيم ... برق می کشيم ... گفتی آزمايشگاه می خوام ... گفتم اونجا را آزمايشگاه کن تاريک خانه کن ... مرکز مطالعات علمی کن ... آقای مخترع ...

                           ( مسخره می کند )... آقای انيشتن ... اونجا بيست و چهارساعت اختراع کن ...( تمسخر را بيشتر می کند )... من ماشين نفتی ساخته ام ... من دوربين آفتابی ساخته ام ... تو غلط کرده ای ... تو به اندازه گاو هم نمی فهمی

مادر:                       ( ميانجی ) ... يواش تر... يواش تر ... اول صبح ، روز شنبه ... مردم چی می گن آنهم سر چی ...

                            هيچ ... خدایا اين چه زندگی من دارم ... کاش می مردم و راحت می شدم

احسان :                جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه                      چون نديدند حقيقت ره افسانه زدند

بهمن :                     همه دنيا درس می خوانند ولی هيچ کس از اين ادا اوصولها نداره ... من بايد توی اين خونه به همه حالی کنم که بزرگتر و کوچيکتر يعنی چه

بهنام :                      مگه من مرغم که برم توی انبار ... مگه من صندلی کهنه ام ... چطور ميشه اگر يکی از اطاقها را اجاره ندين ... من اگر وسيله داشتم ... اگر لوله آزمايش داشتم ... اگر بورت و پی پت داشتم تاحالا صدتا اختراع کرده بودم ... بله ، مسخره کنيد ... انيشتين را هم مسخره کردند        ... اديسون را هم مسخره کردند ... شما هم آقای احسان خان همه اش حافظ و مثنوی

                           بخوان ... آره ... مسخره کنيد

مادر:                    آخه چطور می تونيم يک اطاق به تو بديم ... اين همه قرض داريم ... با اين مخارج ... با اين گرانی .. به تو اطاق نداده هشتمون گرو نه مونه ... چطور می تونيم به تو اطاق بديم ... بيا برو ... بيا برو تا

                            مدرسه ات ديرنشده ...دِ برو دِ ...( بهنام چند کتاب بر می دارد – مادر او را به بيرون هدايت ميکند)

احسان :                هرکه نقش خويشتن بيند در آب                   برزگر باران ، گازر آفتاب

بهمن :                 ( در حال خروج نگاه تحقيرآميزی به احسان مياندازد )... مادر... بگو از سر شب بيان

مادر:                    باشه

                           [ نور ميرود – پايان صحنه اول ]

« صحنه دوم »

                  [ صحنه همان صحنه اول است – زمان شب است – مقداری ميوه  در ظرفی کنار بساط چای قرار دارد – بهمن با راديو ور می رود – احسان پائين پای او نشسته مثنوی می خواند - بهنام کنار در ورودی نزديک صندوق خانه مشغول خواندن درس است – صدای پارازيت ايستگاه های مختلف راديو بر صحنه حاکم است ]

بهنام :                                                                                                                                              ( کتاب را بگوشه ای پرتاب می کند )... نه ... نمی شود ... مسخره بازی است ، بی عدالتی است... فاصله شيئی تا تصوير غلط در می آيد... معلوم است ... معلوم است ... بايد غلط در بياد ... من نمی تونم کار کنم ... نمی دونم فردا جواب معلمم را چی بدم ... مرده شور اين شب تاريخی را ببرد ... فاصله کانونی را در آورده ام ... اين همه زحمت کشيده ام ... اين راديوی لعنتی نمی گذارد ... آخر اين برنامه های مزخرف چه شنيدنی داره ؟

احسان :           ( سر از روی کتاب بر می دارد )... داداش بهنام ... يواش تر ... يواش تر ... ما آبرو داريم ... اگر تو نمی خواهی بشنوی تقصير ديگران چيست ... من هم بدم مياد ... اما حق ديگران را رعايت می کنم ...آزادی را بايد رعايت کرد

بهنام :                                                                                                                                          آزادی را باید رعايت کرد ... بله ... اما فقط من بايد رعايت کنم ... اين چه آزادی است که شما ازخودتان در آورده ايد 

احسان :           ( بی ارتباط به موضوع ) ... گاهی بايد انقلاب مثبت کرد و گاهی منفی ... مولوی انقلاب منفی کرد و پيروز شد ... اما اشتباه ما در اين بود که اصلاً انقلاب نکرديم ... نه منفی نه مثبت  

بهمن :                                                                                                                                             ( صدای راديو را تا به آخر بالا می برد ) ... روشن می کنم ... پيچش را تا ته باز می کنم

                            همه برنامه ها را می گيرم ... دلم می خواد اين مزخرفات را بشنوم ... شما همه روشنفکر شما همه مشکل پسند ... من مبتذل ... احمق ... مرتجع ... ولی اينجا هر کس حقی دارد اگرنمی تونی تحمل کنی گورت رو گم کن ... انبار هست ... انبار هميشه مال توست

مادر :                                                                                                                                              ( سراسيمه وارد می شود )... چه خبره ... باز چی شده ... صدای راديو را کم کن ...

                           ( خود به طرف راديو می رود آن را می بندد – چند ضربه به در می خورد – آقای مهاجری و زنش به درون ميايند )

مهاجری :              باز دعواتون شده ... آنهم شب به اين خوبی ... حيفتون نمی آيد ... نه واقعاً حيف نيست

مادر:                    بفرمائيد آقای مهاجری ... بفرمائيد خانم ... بفرمائيد نزديک بخاری هوا سرد است

مهاجری :                ( بهمراه زنش به سمت بخاری رفته کنار آن می نشيند ) ... بله سرد است ... خيلی سرد است ... يک سالی همين وقتها ما به کرمان می رفتيم وسط راه ماشين خراب شد

مادر:                   احسان برای آقای مهاجری و خانم چائی بريز... ( احسان اطاعت می کند )

مهاجری :             پس درويش خان و علی آقا

بهنام :                  آنها هم تشريف می آورند

خانم مهاجری :      به ايرج خان هم گفتيد

مادر :                  بله بهشون گفته ام

مهاجری :                بله عرض می کردم ... بعد امراء قزل باش جمع شدند ... همه شان با لباده های دراز و ريش پهن

مادر :                  تو راه کرمان ؟

مهاجری :             بله ... آه ... نه ... نه ... می بخشيد ... داشتم می گفتم ماشينمان خراب شد ... ما با چند تا از رؤسای

                           دادگستری رفته بوديم .. هم برای گردش هم برای کار(چند ضربه به در می خورد صدای درويش)

درويش :              ياا... سلام عليکم ... ( بهمراه برادرش علی وارد می شود )

مادر :                  سلام درويش خان ... بفرمائيد بالا پيش آقای مهاجری ... علی آقا شما هم بفرمائيد ...( همه بجز بهنام و خانم مهاجری و مادر بپا خاسته اند – درويش سمت راست نزديک در صندوق خانه می نشيند – علی نيز سمت چپ نزديک بخاری جای می گيرد )

درويش :              ممنون همين جا خوبه

مهاجری :             پس ايرج خان کجاست ... ما کی روی ماه ايشون رو زيارت می کنيم

درويش :              ا... علم ما هم مثل شما بی خبريم هنرمند گوشه گير من کم ديده ام

علی :                   ما که چند روزی است که اصلاً نديديمش

درويش :              انقدر محجوب و سر بزير و کم حشرو نشر که توی اين يک سالی که اينجاست ما هنوز توی اتاقش را نديده ايم

علی :                   اخوی درست می فرمائيد ... ما با اينکه همسايه ديوار به ديواريم نمی فهميم کی مياد کی ميره ...

                            ( چند ضربه به در می خورد )

احسان :               اينم ايرج خان ...

ايرج :                  ( وارد می شود ) ... سلام

همه :                   سلام

مهاجری :             سلام گل گلاب ... داشتيم کم کم نگران می شديم

ايرج :                  لطف داريد آقای مهاجری

بهمن :                 بيا اينجا ايرج خان

ايرج :                  (پائين در ورودی می نشيند – پايش را دراز می کند ) ... ممنون همين جا خوبه ... می بخشيد من پام درد می کنه

احسان :               ايرادی نداره راحت باش ... مادر ... حالا که ايرج خان هم تشريف آوردند چطوره سفره رو بندازی

مادر :                  همين الان تا تو يک چائی برای آقايون بريزی من غذا رو ميارم ...( خارج می شود )

                           [ نور می رود – پايان صحنه دوم ]

« صحنه سوم »

                           [ صحنه همان صحنه – يک ساعت بعد – تنها طرف ميوه ای به وسط اطاق آورده شده ]

مهاجری :             خيلی خوب بچه ها ...خيلی خوب... اميدوارم که اين اجازه رو به من بدهيد که به شما بگويم " بچه ها "... من عجب آدم فراموش کاری هستم ... هميشه از شما اجازه می گيرم ، اما چه کنم ... من شما را فرزندان خودم حساب می کنم ... چقدر خوب بود اگر... بله ، اگر بچه داشتم ... الان به سن و سال بهنام خان بود و حتماً با هم دوست می شدند چون او هم به رياضيات علاقه داشت

علی :                   رو چه حسابی اين حرف رو می زنيد آقای مهاجری

مهاجری :             به علت اينکه من خودم به رياضيات خيلی علاقه داشتم

علی :                   عجب ... می خواهيد بفرمائيد چون شما به رياضيات خيلی علاقه داريد اين اخلاق به بچه تان هم سرايت می کرد

مهاجری :             بله همه چيزش به خودم می رفت ... من زمانی ورزشکار بودم ... خانم می داند ... ميلهائی داشتم که در کرمانشاه ساخته شده بود ... بعد از مدتی که ورزش کردم يک سرما خوردم و دير به اداره رسيدم ... اتفاقاً همان روزی بود که دزد جنايت کاری را دستگير کرده بودند و جناب وزير برای تماشا می آمد ... از فردايش ورزش را ترک کردم

درويش :              چطور شد که عرق خوری را ترک کرديد ؟... قبل از آن بود يا بعد از آن ؟

مهاجری :             قبل از آن ... درست وقتی با خانم عروسی کرديم ... فردايش مرحوم ابوی شان که آدم متدينی بودند فرمودند دست از اين کار بکش ... اما ... ما دست نکشيديم ... که بعد معلوم شد خدا کفاره اش را برايمان معلوم کرده ... بچه دار نشديم که نشديم ... سال بعد من در حرم حضرت امام رضا توبه کردم ... سرم را به ضريح گذاشتم و گريه کردم و از ته دل گفتم خداوندا ديگر عرق نمی خورم ، در عوض بچه ای به من بده

خانم مهاجری :      ( متأثر )... اما خدا نخواست ... بی خواست خدا يک برگ هم از درخت نمی افتد

مادر :                  بله ... وقتی خدا نخواهد بهترين دکترها هم عاجز می شوند ... خيلی خرج کرديد ؟

مهاجری :             همه دکترهای شهررا ديديم... چه قديمی ها ... چه جديدی ها... چقدر پول داديم... چقدر خرج کرديم

خانم مهاجری :      چقدر دعا گرفتيم ... چقدر سر کتاب باز کرديم

بهنام :                  شش پنج تا ... خدايا شش پنج تا ميشه چند تا ؟

مهاجری :             من باز فراموش کردم ... می خواستم بپرسم برنامه امشب چيست ... پرت رفتم ... اما تقصير خودتان است ... اينطور نيست ؟

علی :                   بله... همينطوره

مهاجری :             من پيشنهاد می کنم علی آقا همان آواز هميشگی " شب های گلو بندک " را برايمان بخواند... ايرج خان هم اگر ممکن است تارشان را بياورند ... گر چه تا حالا ما را لايق ندانسته اند که يک پنجه برايمان بنوازند ... درسته که من و خانم حالا متدين هستيم ... ولی خوب... ما هم در دوران خودمان چه بزمهائی که نداشتيه ايم ... موسيقی از نظر بنده و خانم اصلاً اشکال نداره

خانم مهاجری :      بله ... ما شش خواهر بوديم وسه برادر ... مرحوم پدرم خيلی امروزی بود ... هر کدام از ما را گذاشت تا سازی ياد بگيريم ... من ضرب و آواز ياد گرفتم ... عصرها وقتی دور هم بوديم می زديم و می خوانديم ... مرحوم ابوی ...

مادر :                  خدا بيامرزدش

علی :                   خدا همه اسيران خاک را بيامرزه

خانم مهاجری :      خدا رفتگان شما را هم بيامرزه ... بله مرحوم ابوی يک گوشه می نشست و گوش می داد و می گفت : " آدم روحش تازه ميشه "

درويش :              اينطور که معلومه مرحوم ابوی خيلی روشنفکر بوده ... اينجور آدمها کم گير می آيند

مهاجری :             خوب ايرج خان تار چطور شد

ايرج :                  تار نم کشيده آقای مهاجری ... بعلاوه دستم هم درد ميکنه

بهنام :                  آقای مهاجری شما جای پدر من ... من توی اين خونه بدبخت شدم ...هرچی به اينها ميگم يکاطاق بمن بدين ، آنجا درسم را بخوانم ... مسئله هايم را حل کنم ...آزمايشگاه داشته باشم .. اختراع کنم ... بگوش کسی فرو نميره... نتيجه اش چيه .. شارگرد سال چهارم رياضی نميدونه شش پنج تاچندتا ميشه

احسان :               مواظب عينکت باش نيفته

بهنام :                  من اصلاً اين شب چله را نمی خوام ... من ميرم تو آشپزخانه درس می خوانم من به محروميت عادت دارم ... ( خارج می شود )

بهمن :                 ( در حال ور رفتن با راديو ) ... می بخشيد آقای مهاجری ... يک کم خل است

مهاجری :             بچه است

خانم مهاجری :      شما هم زياد سر به سرش ميذارين

علی :                   خشک است.... خشک

درويش :              هنوز به عوالم ما نرسيده ... هنوز نمی دونه عرفان يعنی چی

                           ( احسان اشاره به مادر می کند – مادر متوجه می شود و به طرف در خروجی می رود )

مادر :                  با اجازتون من هم ميرم آشپزخونه به کارهام برسم